´╗┐
Niedziela, 20 październik 2019
Imieniny Ireny, Kleopatry, Witalisa
21:27

Historia Sępólna Krajeńskiego

W okresie ┼Ťredniowiecza Krajna odgrywa┼éa istotn─ů rol─Ö gospodarcz─ů, polityczn─ů i administracyjn─ů, jednak wczesne dzieje S─Öpólna Kraje┼äskiego s─ů s┼éabo rozpoznane z powodu ubogiej bazy archiwalnej i bardzo nielicznych zachowanych ┼Ťwiadectw materialnych z tej epoki. Szczególnie korzystne dla Krajny by┼éy lata panowania króla Kazimierza Wielkiego, którego troska o rozwój kraju zaowocowa┼éa licznymi lokacjami miejskimi i wiejskimi oraz przywilejami gospodarczymi. W XIV wieku na Krajnie nakielskiej pojawi┼éo si─Ö oko┼éo czterdziestu nowych miejscowo┼Ťci.
Pierwszym po┼Ťwiadczonym w ┼║ród┼éach w┼éa┼Ťcicielem S─Öpólna by┼é Hektor z Pako┼Ťci, wywodz─ůcy si─Ö z wielkopolskiego rodu Leszczyców. By┼é on wprawdzie blisko spokrewniony z Na┼é─Öczami Ostrorogami, jednak do dzisiaj w wielu opracowaniach historycznych jest b┼é─Ödnie uto┼╝samiany z tym rodem. W jaki sposób dobra s─Öpole┼äskie znalaz┼éy si─Ö w r─Ökach Hektora z Pako┼Ťci, pozostaje zagadk─ů. Najwcze┼Ťniejsza udokumentowana w ┼║ród┼éach informacja na temat S─Öpólna pochodzi z roku 1359. Wynika z niej, ┼╝e miejscowo┼Ť─ç posiada┼éa ju┼╝ wówczas prawa miejskie. Prawdopodobnie wcze┼Ťniej istnia┼éa na tym terenie osada wiejska. Dokument lokacyjny S─Öpólna nie zachowa┼é si─Ö do naszych czasów, st─ůd ustalenie jego dok┼éadnej daty jest niemo┼╝liwe. Wiadomo jednak, ┼╝e miasto lokowano na prawie magdeburskim.
Hektor z Pako┼Ťci ufundowa┼é w S─Öpólnie drewniany ko┼Ťció┼é, który otrzyma┼é wezwanie ┼Üwi─Ötego Bart┼éomieja Aposto┼éa, a patronat nad ┼Ťwi─ůtyni─ů przekaza┼é zakonowi bo┼╝ogrobców z Miechowa. Pobudowa┼é tak┼╝e na rzece S─Öpolnie m┼éyn i tam─Ö, która pe┼éni┼éa prawdopodobnie równie┼╝ funkcj─Ö strategiczn─ů, gdy┼╝ miasto nie posiada┼éo fortyfikacji obronnych. S─Öpólno przynosi┼éo dochód w postaci czynszów, op┼éat i ┼Ťwiadcze┼ä w naturze, a jego mieszka┼äcy utrzymywali si─Ö z rzemios┼éa, handlu i rolnictwa. W mie┼Ťcie raz w tygodniu odbywa┼é si─Ö targ, a kilka razy w roku – jarmarki. W S─Öpólnie w drugiej po┼éowie XVI wieku znajdowa┼éy si─Ö dwie karczmy, a karczmarze mogli w ograniczonej ilo┼Ťci warzy─ç piwo.
Jako miasto prywatne, S─Öpólno wielokrotnie zmienia┼éo w┼éa┼Ťcicieli. Po ┼Ťmierci Hektora z Pako┼Ťci przesz┼éo na w┼éasno┼Ť─ç jego syna Miko┼éaja Pakoskiego. W┼éa┼Ťcicielami S─Öpólna byli: Pakoscy herbu Leszczyc (do lat dwudziestych XV wieku), Ostrorogowie herbu Na┼é─Öcz (pierwsza po┼éowa XV wieku), Go┼Ťlubscy herbu Sulima (do pierwszej po┼éowy XVI wieku), Zebrzydowscy herbu Radwan (do po┼éowy XVII wieku), Smoszewscy herbu Topór (do 1676 roku), ród Brezów herbu w┼éasnego (do 1685 roku) i Potuliccy herbu Grzyma┼éa (do 1821 roku).
Do lat sze┼Ť─çdziesi─ůtych XV wieku Krajna by┼éa n─Ökana przez najazdy krzy┼╝ackie, które nie omija┼éy S─Öpólna. Z przekazów historycznych wiadomo o zrujnowaniu zamku, uszkodzeniu ko┼Ťcio┼éa parafialnego, spalonych domach mieszczan i wyludnieniu miasta. Normalizacj─Ö ┼╝ycia umo┼╝liwi┼éo dopiero zawarcie drugiego pokoju toru┼äskiego, który w 1466 roku zako┼äczy┼é wojn─Ö trzynastoletni─ů i tym samym po┼éo┼╝y┼é kres wieloletnim zmaganiom Polski z zakonem krzy┼╝ackim.
W 1580 roku w mie┼Ťcie znajdowa┼éo si─Ö 175 domów drewnianych, a mieszka┼éo w nim wówczas oko┼éo tysi─ůca osób. W drugiej po┼éowie XVII wieku, na skutek wojen polsko-szwedzkich i epidemii, liczba mieszka┼äców spad┼éa niemal o po┼éow─Ö, a liczba domów do 90. Zaraza zdziesi─ůtkowa┼éa tak┼╝e ludno┼Ť─ç miasta na pocz─ůtku XVIII wieku, jednak ju┼╝ kilkadziesi─ůt lat pó┼║niej zamieszkiwa┼éo je ponad 1300 osób. W 1643 roku S─Öpólno otrzyma┼éo komor─Ö celn─ů, która przyczyni┼éa si─Ö do rozwoju handlu i podniesienia rangi o┼Ťrodka. W drugiej po┼éowie XVIII wieku pod wzgl─Ödem wielko┼Ťci i potencja┼éu gospodarczego by┼éo ono drugim, po Z┼éotowie, miastem na Krajnie.
Na mocy pierwszego rozbioru Polski, w dniu 18 wrze┼Ťnia 1772 roku S─Öpólno zosta┼éo w┼é─ůczone do monarchii pruskiej. Burmistrz miasta i przedstawiciele wszystkich stanów z┼éo┼╝yli w Malborku przysi─Ög─Ö ho┼édownicz─ů przed portretem króla Fryderyka Wielkiego. W pierwszych latach zaborów S─Öpólno pozostawa┼éo nadal miastem prywatnym. Wchodzi┼éo w sk┼éad tak zwanego klucza wi─Öcborsko-s─Öpole┼äskiego i by┼éo w┼éasno┼Ťci─ů rodziny Potulickich. Ostatni w┼éa┼Ťciciel, Kasper hrabia Potulicki, aby sp┼éaci─ç zad┼éu┼╝enie innych maj─ůtków, sprzeda┼é te dobra w 1821 roku Królewsko-Pruskiemu Bankowi G┼éównemu, a ten z kolei zby┼é je pa┼ästwu pruskiemu.
Pod koniec XVIII wieku zabudowa S─Öpólna sk┼éada┼éa si─Ö w wi─Ökszo┼Ťci z budynków drewnianych, krytych gontem lub s┼éom─ů, st─ůd wiele z nich pada┼éo pastw─ů szybko rozprzestrzeniaj─ůcych si─Ö po┼╝arów. W czasach pruskich najpowa┼╝niejsze straty ┼╝ywio┼é ten spowodowa┼é w latach: 1781, 1806 i 1854. Ostatni po┼╝ar pozbawi┼é dachu nad g┼éow─ů niemal po┼éow─Ö mieszka┼äców miasta. Stan sta┼éego zagro┼╝enia wymusi┼é na w┼éadzach miejskich zorganizowanie obrony przeciwpo┼╝arowej. W 1864 roku wybudowano now─ů remiz─Ö stra┼╝ack─ů. Za dat─Ö powstania Ochotniczej Stra┼╝y Po┼╝arnej w S─Öpólnie przyjmuje si─Ö rok 1889. Na podniesienie bezpiecze┼ästwa wp┼éyw mia┼éa tak┼╝e solidniejsza z biegiem lat zabudowa, a przede wszystkim krycie domów dachówkami.
W okresie zaborów nast─Öpowa┼é bardzo powolny, w porównaniu z s─ůsiednimi miastami, przyrost ludno┼Ťci. W 1772 roku S─Öpólno liczy┼éo oko┼éo 1500 mieszka┼äców, natomiast na pocz─ůtku XX wieku – zaledwie 3800. Wp┼éyw na to mia┼éy z jednej strony epidemie, zw┼éaszcza cholery, ale przede wszystkim emigracja ludno┼Ťci ┼╝ydowskiej. Na skutek osadnictwa ┼╝ydowskiego ju┼╝ od czasów staropolskich, wywo┼éanego przychylno┼Ťci─ů w┼éa┼Ťcicieli S─Öpólna, w latach siedemdziesi─ůtych XVIII wieku ┼╗ydzi stanowili 40 procent jego mieszka┼äców, natomiast w 1816 roku ponad po┼éow─Ö. Jednak, w zwi─ůzku z ukazywaniem si─Ö kolejnych aktów emancypacyjnych w czasach pruskich, ludno┼Ť─ç ta zacz─Ö┼éa przemieszcza─ç si─Ö na zachód, g┼éównie do Berlina.
Pod koniec XVIII wieku miasto mia┼éo charakter rolniczy. Mieszka┼äcy uprawiali przede wszystkim zbo┼╝a i ziemniaki, zajmowali si─Ö te┼╝ hodowl─ů byd┼éa i owiec. Pa┼ästwo pruskie regulowa┼éo w XIX wieku kwestie u┼╝ytkowania ziemi, gruntów i budynków poprzez reform─Ö agrarn─ů oraz wprowadzenie katastru gruntowego i budynkowego. W okresie zaborów polskie rolnictwo w S─Öpólnie wspiera┼éy: Towarzystwo Rolnicze (za┼éo┼╝one w 1909 roku), Bank Ludowy (utworzony w 1910 roku) oraz spó┼édzielnia Rolnik (dzia┼éaj─ůca od 1911 roku).
W S─Öpólnie za czasów panowania pruskiego zarówno rzemios┼éo, jak i handel by┼éy zdominowane przez Niemców i ┼╗ydów. W 1914 roku w┼Ťród przedstawicieli rzemios┼éa Polacy stanowili zaledwie oko┼éo o┼Ťmiu procent.
Rozwój gospodarczy S─Öpólna w pierwszej po┼éowie XIX wieku by┼é ograniczony przez s┼éab─ů sie─ç po┼é─ůcze┼ä drogowych i brak utwardzonych traktów. Sytuacja ta zacz─Ö┼éa si─Ö zmienia─ç w drugiej po┼éowie XIX wieku, po oddaniu do u┼╝ytku mi─Ödzy innymi szosy Chojnice-Nak┼éo (biegn─ůcej przez S─Öpólno) oraz szosy S─Öpólno-Koronowo. Pod koniec XIX wieku miasto zosta┼éo w┼é─ůczone do pruskiej sieci kolejowej.
W okresie zaborów w mie┼Ťcie funkcjonowa┼éy zak┼éady przemys┼éowe bran┼╝y drzewnej, tytoniowej, spo┼╝ywczej i budowlanej. Jednak przemys┼é by┼é s┼éabo rozwini─Öty, a mo┼╝liwo┼Ťci zarobkowania niewielkie, st─ůd wiele rodzin z ni┼╝szych warstw spo┼éecznych pozostawa┼éo w trudnych warunkach lub wr─Öcz w n─Ödzy. Zmusza┼éo to mieszka┼äców do opuszczania miasta i szukania mo┼╝liwo┼Ťci zatrudnienia w wi─Ökszych o┼Ťrodkach. Du┼╝e znaczenie dla gospodarki komunalnej mia┼éa budowa gazowni, oddanej do u┼╝ytku 1 pa┼║dziernika 1909 roku.
W latach mi─Ödzywojennych S─Öpólno by┼éo stolic─ů powiatu s─Öpole┼äskiego i wchodzi┼éo w sk┼éad województwa pomorskiego. Wojska polskie, uroczy┼Ťcie witane przez mieszka┼äców, wkroczy┼éy do miasta 24 stycznia 1920 roku. Z powodu du┼╝ego zniemczenia powiatu tu┼╝ po pierwszej wojnie ┼Ťwiatowej mia┼éa miejsce nasilona migracja ludno┼Ťci. W po┼éowie lat trzydziestych oko┼éo dwie trzecie mieszka┼äców miasta stanowili Polacy, jedn─ů trzeci─ů Niemcy, a mniej ni┼╝ trzy procent ┼╗ydzi.
W okresie mi─Ödzywojennym przez 12 lat funkcj─Ö burmistrza pe┼éni┼é Edmund Jagielski. D┼éugoletnim wiceburmistrzem by┼é W┼éadys┼éaw Go┼é─Öbiewski. S─Öpólno by┼éo wówczas siedzib─ů kilku instytucji powiatowych, mi─Ödzy innymi Starostwa Powiatowego, S─ůdu Grodzkiego, Kasy Chorych i Urz─Ödu Skarbowego. Najd┼éu┼╝ej urz─Öduj─ůcym starost─ů s─Öpole┼äskim by┼é Jan Ornass.
Miasto nie miało w tamtym czasie rozwiniętego przemysłu. Przeważały niewielkie zakłady z branży drzewnej i rolno-spożywczej.
W drugiej po┼éowie lat trzydziestych zacz─Öto u┼╝ywa─ç dwucz┼éonowej nazwy miasta, któr─ů oficjalnie, jako S─Öpólno Krai┼äskie, przyj─Öto 1 marca 1937 roku.
Dnia 15 sierpnia 1939 roku pod pomnikiem Wdzi─Öczno┼Ťci Chrystusa Króla odby┼éa si─Ö patriotyczna manifestacja z udzia┼éem genera┼éa W┼éadys┼éawa Bortnowskiego – dowódcy armii Pomorze. Pod koniec sierpnia wyp┼éacono nauczycielom pobory do ko┼äca roku oraz dokonano konfiskaty prywatnych samochodów na rzecz wojska i policji. Most na rzece S─Öpolnie, ┼é─ůcz─ůcy pó┼énocn─ů i po┼éudniow─ů cz─Ö┼Ť─ç miasta, zosta┼é zaminowany.
W dniu 1 wrze┼Ťnia 1939 roku oddzia┼éy Wehrmachtu przekroczy┼éy granic─Ö polsko-niemieck─ů, na odcinku powiatu s─Öpole┼äskiego bronion─ů jedynie przez Stra┼╝ Graniczn─ů i nielicznych ┼╝o┼énierzy. W mie┼Ťcie, zaatakowanym przez artyleri─Ö i lotnictwo, wybuch┼éa panika. Ludno┼Ť─ç w pop┼éochu ucieka┼éa w kierunku Bydgoszczy. Oko┼éo 8 rano oddzia┼éy Wehrmachtu i SS wkroczy┼éy do S─Öpólna. Wysadzony wcze┼Ťniej most zosta┼é szybko zast─ůpiony prowizoryczn─ů przepraw─ů. Przez miasto przez ca┼éy tydzie┼ä przemieszcza┼éy si─Ö wojska niemieckie.
S─Öpólno wraz z powiatem z dniem 1 listopada 1939 roku wesz┼éo w sk┼éad rejencji bydgoskiej okr─Ögu Rzeszy Gda┼äsk-Prusy Zachodnie, którego zwierzchnikiem by┼é Albert Forster. Podczas okupacji wszystkie wa┼╝niejsze stanowiska w mie┼Ťcie zosta┼éy obsadzone przez Niemców, a ludno┼Ť─ç polska zosta┼éa poddana licznym represjom. Pierwsze egzekucje na terenie S─Öpólna mia┼éy miejsce na prze┼éomie wrze┼Ťnia i pa┼║dziernika 1939 roku. Jego mieszka┼äcy stracili ┼╝ycie tak┼╝e w Radzimiu (obóz dla internowanych), Karolewie ko┼éo Wi─Öcborka, w miejscu strace┼ä w Rudzkim Mo┼Ťcie oraz w obozach koncentracyjnych. Wi─Ökszo┼Ť─ç ludno┼Ťci ┼╝ydowskiej, wywieziona z miasta, zosta┼éa zamordowana prawdopodobnie w Radzimiu. Niemcy prowadzili na tych terenach nasilon─ů akcj─Ö wysiedle┼äczo-osadnicz─ů, a od 1942 roku rozpocz─Öli na masow─ů skal─Ö wpisywanie Polaków na niemieck─ů list─Ö narodow─ů (DVL).
Armia Czerwona wkroczy┼éa do S─Öpólna 27 stycznia 1945 roku, ale walki w okolicach miasta toczy┼éy si─Ö jeszcze w pierwszej po┼éowie lutego.
Po wyzwoleniu miasta i gminy nast─Öpowa┼éa stopniowa normalizacja ┼╝ycia, zak┼éócana pocz─ůtkowo grabie┼╝─ů i gwa┼étami dokonywanymi przez ┼╝o┼énierzy radzieckich. Ludno┼Ť─ç niemiecka z powiatu by┼éa osadzana w obozach lub wysy┼éana na Sybir. S┼éu┼╝by bezpiecze┼ästwa stara┼éy si─Ö oczy┼Ťci─ç teren powiatu z tak zwanych „wrogich elementów”, czyli cz┼éonków organizacji niepodleg┼éo┼Ťciowych, zw┼éaszcza Armii Krajowej i Narodowych Si┼é Zbrojnych. W┼éadze pa┼ästwowe, po umocnieniu swej pozycji, zacz─Ö┼éy prowadzi─ç walk─Ö z Ko┼Ťcio┼éem katolickim, mi─Ödzy innymi poprzez inwigilacj─Ö ksi─Ö┼╝y.
W pierwszych miesi─ůcach 1945 roku rozpocz─Öli urz─Ödowanie burmistrz miasta oraz wójt gminy S─Öpólno-wie┼Ť. W czerwcu 1950 roku oba urz─Ödy zosta┼éy zlikwidowane, a w┼éadz─Ö wykonawcz─ů przej─Ö┼éy Prezydia Miejskiej i Gminnej Rady Narodowej. W┼éadz─Ö uchwa┼éodawcz─ů od 1945 roku pe┼éni┼éy Miejskie i Gminne Rady Narodowe. Pod wzgl─Ödem administracyjnym miasto i gmina S─Öpólno w latach 1945-1950 nale┼╝a┼éy do powiatu s─Öpole┼äskiego i znajdowa┼éy si─Ö w województwie pomorskim, a od roku 1950 w bydgoskim. Po likwidacji powiatów w 1975 roku utworzono miasto-gmin─Ö S─Öpólno Kraje┼äskie.
Tu┼╝ po wyzwoleniu przyst─ůpiono do odbudowy zniszczonych budynków i przywrócenia ┼╝ycia gospodarczego. Na terenie miasta i gminy zacz─Ö┼éy funkcjonowa─ç prywatne i pa┼ästwowe zak┼éady pracy. W 1951 roku zelektryfikowano w S─Öpólnie wszystkie urz─Ödy, szko┼éy oraz instytucje, rozpocz─Öto te┼╝ dostarczanie pr─ůdu do wielu domów prywatnych. W latach pi─Ö─çdziesi─ůtych i sze┼Ť─çdziesi─ůtych w mie┼Ťcie wykonano wiele inwestycji, takich jak mi─Ödzy innymi: budowa wodoci─ůgów, regulacja rzeki S─Öpolny, po┼éo┼╝enie nowych chodników czy nowy O┼Ťrodek Zdrowia.
Na pocz─ůtku lat siedemdziesi─ůtych w mie┼Ťcie zatrudnionych by┼éo oko┼éo 950 osób, z czego ponad po┼éowa w Zak┼éadzie Przemys┼éu Drzewnego. W tym czasie w S─Öpólnie funkcjonowa┼éo 65 zak┼éadów us┼éugowych. Pod koniec lat siedemdziesi─ůtych najwi─Ökszymi pracodawcami by┼éy zak┼éady: STOLBUD, Przedsi─Öbiorstwo Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej oraz Pa┼ästwowy O┼Ťrodek Maszynowy.
W 1965 roku S─Öpólno liczy┼éo oko┼éo 5900 mieszka┼äców, natomiast w 1970 roku – 6200. W dniu 1 stycznia 1973 roku utworzono gmin─Ö S─Öpólno Kraje┼äskie. W 1983 roku na terenach miejskich i wiejskich mieszka┼éo oko┼éo 14 000 osób, z czego ponad po┼éowa przypada┼éa na miasto.
W 1990 roku wprowadzono urz─ůd burmistrza wybieranego przez Rad─Ö Miejsk─ů, a od 2002 roku – bezpo┼Ťrednio przez mieszka┼äców gminy. Dnia 27 maja 1990 roku odby┼éy si─Ö pierwsze w powojennej Polsce wybory samorz─ůdowe. Pierwszym burmistrzem S─Öpólna w III Rzeczpospolitej zosta┼é Stanis┼éaw Drozdowski, który pe┼éni┼é t─Ö funkcj─Ö przez dwie kadencje.
S─Öpólno Kraje┼äskie z dniem 1 stycznia 1999 roku, na mocy reformy administracyjnej, znalaz┼éo si─Ö w województwie kujawsko-pomorskim i ponownie zosta┼éo stolic─ů powiatu s─Öpole┼äskiego, obejmuj─ůcego cztery gminy: Kamie┼ä Kraje┼äski, S─Öpólno Kraje┼äskie, So┼Ťno i Wi─Öcbork. Pierwszym starost─ů reaktywowanego powiatu zosta┼é Henryk Pawlina.
Jednym ze skutków powstania samorz─ůdu terytorialnego by┼éa aktywizacja mieszka┼äców gminy oraz utworzenie wielu organizacji o charakterze spo┼éecznym, kulturalnym, sportowym i charytatywnym.
Przemiany ustrojowe, jakie nast─ůpi┼éy po 1989 roku, spowodowa┼éy zmian─Ö modelu gospodarki z socjalistycznego na kapitalistyczny i wolnorynkowy. Wiele funkcjonuj─ůcych w mie┼Ťcie zak┼éadów przemys┼éowych zosta┼éo zlikwidowanych lub uleg┼éo przekszta┼éceniom. Z drugiej strony powstawa┼éy liczne firmy prywatne, zatrudniaj─ůce kilku pracowników, jednak liczba podmiotów gospodarczych na terenie gminy w latach dziewi─Ö─çdziesi─ůtych podlega┼éa du┼╝ym zmianom. W 2006 roku w mie┼Ťcie funkcjonowa┼éo 960 podmiotów gospodarczych, a na obszarach wiejskich gminy – 285.
W latach III Rzeczpospolitej w┼éadze miasta prowadzi┼éy dzia┼éalno┼Ť─ç inwestycyjn─ů nastawion─ů na popraw─Ö jako┼Ťci ┼╝ycia mieszka┼äców. Do priorytetów nale┼╝a┼éy mi─Ödzy innymi budowa i remonty dróg oraz rozwój sieci telekomunikacyjnej. Rozbudowano sie─ç wodoci─ůgow─ů na terenie miasta i gminy, oddano do u┼╝ytku gminne sk┼éadowisko odpadów. W mie┼Ťcie powsta┼éa hala widowiskowo-sportowa. Zmodernizowano wiele budynków u┼╝yteczno┼Ťci publicznej. W┼éadze miasta, bior─ůc pod uwag─Ö walory krajobrazowe okolic i nieska┼╝one ┼Ťrodowisko, stawiaj─ů na rozwój turystyki, poprzez budow─Ö ┼Ťcie┼╝ek rowerowych i zagospodarowanie nabrze┼╝a Jeziora S─Öpole┼äskiego.

Opracowa┼éa Beata Królicka na podstawie: „Dzieje S─Öpólna Kraje┼äskiego”, praca zbiorowa pod red. Zdzis┼éawa Biega┼äskiego, S─Öpólno Kraje┼äskie 2010.

Jako materiał ilustracyjny wykorzystano akwarele Zbigniewa Morzyńskiego
.
Ilość odsłon 9720500
´╗┐